Michelle begeleidt, als gediplomeerd gedragsdeskundige, honden en mensen. Ze krijgt dagelijks in haar praktijk honden met ongewenst gedrag. Daarnaast geeft en organiseert zij regelmatig lezingen en workshops over honden en ze is tevens co-auteur van de (gratis) e-boeken 'De gelukkige huishond', ‘Pijn bij honden’, ‘Hond & Vuurwerkangst’ en ‘Hond & Giardia’. Ze is ook de organisator van de opleidingen ‘Pijn bij honden’ en heeft een netwerk van ‘Pijn coaches voor honden’ opgericht. Meer informatie over Michelle, haar visie en een uitgebreide CV kun je vinden op haar website: www.michellevrolijk.nl
Je hebt eind 2024 een hele dag georganiseerd over het onderwerp “Hond & Euthanasie”. Wat was voor jou de aanleiding om dit te organiseren?
Ik had van verschillende professionals het verzoek gekregen om een keer iets te doen met het onderwerp “euthanasie & honden”. Maar ook vragen van klanten in verband met de euthanasie van hun eigen hond of een ander huisdier of bij het overlijden van een mens uit de omgeving van de hond. Als ik een onderwerp oppak, wil ik dat in één keer goed doen en uitgebreid. En ik wil ook altijd breder kijken, vanuit verschillende invalshoeken en soms ook met verschillende sprekers. Deze keer waren de sprekers Nienke Endenburg, Yvette van Veldhuijsen, Aleid Hillebrand en Amaryl van Ravenhorst.
Hoe heb jijzelf deze dag ervaren en hoe is deze dag ervaren door de deelnemers?
Ik heb het zelf als heel positief ervaren. Het programma belichtte het onderwerp vanuit verschillende invalshoeken door verschillende sprekers en dat was ook de opzet. Van de deelnemers kreeg ik ook positieve reacties terug: ‘Het programma zat erg goed in elkaar’, ‘Door de veelzijdigheid werd meer informatie gegeven dan ik had verwacht’ en ‘Het was leerzamer dan ik van tevoren gedacht had.’ Enige jammere was dat de opkomst beperkt was, zeker in vergelijking met andere lezingen die ik eerder georganiseerd heb. Voor veel mensen is het onderwerp blijkbaar niet zo aansprekend. Vaak denken mensen als het zover is bel ik gewoon de dierenarts. Wat moet ik daar verder meer over weten of over leren? Dit geldt zowel voor professionals als voor eigenaren.
Hoe zijn jouw eigen ervaringen met de euthanasie van je eigen dieren?
Met de euthanasie van mijn eigen dieren heb ik gelukkig geen vervelende ervaringen. Een deel van mijn dieren is aan huis geëuthanaseerd en een deel bij de dierenarts op de praktijk. Euthanasie aan huis heeft mijn voorkeur, zeker bij katten, maar het is niet altijd mogelijk. Een van mijn eigen katten had blaasklachten met onzindelijkheid. Ik ging naar de dierenarts met het idee dat de kat een blaasontsteking had, maar het bleek een kwaadaardige tumor te zijn die niet behandelbaar was. Ik heb de kat toen meteen bij de dierenarts laten euthanaseren, om de kat verder leed te besparen. Belangrijkste bij een euthanasie voor mij is dat er voldoende tijd voor wordt genomen, dat het rustig en zo prettig mogelijk verloopt voor het dier zelf en voor de eigenaar. Er zijn ook eigenaren die er voor zichzelf grote moeite mee hebben om aanwezig te zijn bij de euthanasie van hun dier. En eigenaren die er geen tijd voor willen vrijmaken in hun drukke agenda. Met dat laatste heb ik grote moeite. Als je je leven deelt met een huisdier, dan hoort daar ook het overlijden bij. Niet je dier afgeven en denken “ de dierenarts regelt het verder wel”. Dit is het laatste stukje dat je voor je dier kunt doen. Ik vind niet dat je dit op het bordje van een ander kunt leggen, tenzij overmacht een rol speelt, maar dan moet het ook écht overmacht zijn.
Wat zijn dingen die je mist rond het onderwerp euthanasie bij professionals en bij eigenaren?
Wat ik mis is dat er in bepaalde delen van ons land geen mogelijkheid is om een dierenarts aan huis te laten komen voor euthanasie of een andere situatie waarbij huisbezoek absoluut de voorkeur heeft. Er zijn wel steeds meer dierenartsen die ambulant hun diensten aanbieden, maar dat geldt niet voor heel Nederland ( met name in het westen van Nederland is het goed geregeld, in de rest van Nederland een stuk minder, redactie). Dit is niet alleen prettig in geval van euthanasie, maar ook bijvoorbeeld in het geval van een heftige epileptische aanval. Zeker als het om een grote of zeer grote hond gaat. Hoe krijg je de hond in zo’n toestand veilig in de auto en naar de dierenarts?
Emoties bij dieren worden heel erg onderschat. Ik krijg regelmatig de vraag: ‘Hebben dieren wel emoties?’. Gelukkig komt daar steeds meer onderzoek naar. Wat tijdens Corona ook hartverscheurend was, was dat euthanasie soms zonder de eigenaar moest plaatsvinden, dat kan je niet uitleggen.
Ik mis ook preventie en nadenken met hoofd en hart, vanuit het standpunt van de mens maar ook vanuit het standpunt van de hond. Ik moet dan bijvoorbeeld denken aan de Corona tijd. Toen namen opeens heel veel mensen een hond, die daarvoor nooit een hond hadden. Ze wilden dan regelmatig een actieve grotere hond, eentje met een beetje pit, kwamen dan uit bij bijv. een Mechelse herder, maar na een tijdje viel dat toch tegen, mensen trokken er minder tijd voor uit, er ontstonden gedragsproblemen en vervolgens belandde de hond in een asiel. En dan?
Zie jij in jouw praktijk nog verschil tussen hoe mensen hier 10-20 jaar geleden mee omgingen en nu?
Zeker, er is nu meer aandacht voor emoties bij dieren, voor pijn en emotionele pijn. Bijvoorbeeld als een dier zijn baasje verliest of als een ander dier uit hetzelfde huishouden doodgaat. Wat mij ook opvalt is dat er de laatste jaren meer toenadering is tussen de reguliere en complementaire diergeneeskunde. Met name vanuit eigenaren. Voor mijzelf is het een kwestie van “en, en ” in plaats van “ of ,of ”. Dat geeft zoveel meer mogelijkheden, ook bij het onderwerp rouw. Er zijn nu wel enkele reguliere dierenartsen die weten dat er complementaire mogelijkheden bestaan en die doorverwijzen als zij denken dat het zinvol is voor het dier. Er is heel veel bekend over dieren, mensen en gezondheid, maar ook heel veel nog niet.
Nienke Endenburg is één van de mensen die rouw om huisdieren op de kaart heeft gezet in Nederland. Zij geeft aan dat bij een goede band tussen hond en eigenaar het rouwproces van de mens om de hond net zo lang is als bij het verlies van een mens, gemiddeld 8,5 maanden. Ook een hond heeft tijd nodig om te rouwen na het verlies van een ander dier of mens waarmee de hond een band had. En daarnaast is er ook nog een wisselwerking tussen de hond en eigenaar, die invloed heeft op het rouwproces. Het is goed om je hiervan bewust te zijn.
Heb jij nog tips voor ons om dit onderwerp meer onder de aandacht te brengen?
Het zou mooi zijn als het onderwerp wordt opgenomen in het onderwijs bij de verschillende dierenopleidingen, en dan dus breed bekeken. Zodat mensen hun kennis kunnen uitbreiden over emoties bij dieren, maar ook over complementaire mogelijkheden van ondersteuning op dit gebied. Ik heb wel het idee dat er de laatste jaren meer aandacht voor is. Zeker als ik het vergelijk met mijn eigen opleiding. Ik ben zelf onder andere opgeleid door Sheila Harper, een gerenommeerde Engelse hondengedragsdeskundige, met een brede kijk. Maar destijds was er nog weinig aandacht voor pijn als oorzaak van gedragsproblemen.
Voorbeeld: Stel dat een hond in rouw is na het overlijden van een andere hond en deze hond ontwikkelt een gedragsprobleem: Hij heeft de eigenaar gebeten . Als iemand meent dat dit gedrag eruit getraind moet worden, dan mis je dus de informatie waar het écht om gaat. Ga je een rouwende hond corrigeren/trainen omdat gedacht wordt dat het ‘gewoon’ om een gedragsprobleem gaat, dan wordt de situatie waarschijnlijk alleen maar erger. Gelukkig zie ik wel een verandering op dit gebied, maar langzaam. Ik hoop dat er meer bekendheid komt over problemen na rouw, maar mensen denken daar niet graag over na. Het is een kwetsbaar onderwerp.
Iets anders is het vragen van een second opinion rond euthanasie. Dat zou helemaal niet zo gek zijn, omdat het een moeilijke beslissing is voor veel eigenaren. Is het echte einde verhaal voor dit dier of speelt er iets anders waar nog wel wat aan gedaan kan worden. Ook hier zou preventie een rol kunnen spelen. Een twee jaarlijkse APK voor sporthonden door een chiropractor of osteopaat zou geen gek idee zijn. En bij honden die op hoog niveau sporten misschien wel voor en na elke wedstrijd? Als ik kijk naar mijn eigen hond, die wordt gemiddeld 3 a 4x per jaar nagekeken en hij is geen sporthond. Hij heeft voor een hond een wat lange rug, en dat is en blijft een punt van aandacht. Ik denk dat onderhoud belangrijk is voor de kwaliteit van leven.
Ik weet dat jij recentelijk gevraagd bent door de Raad van Beheer om een lezing te geven over “ Rouw bij honden”. Hoe is dat gegaan?
Ik mocht in, het weekend van 22 en 23 februari 2025, een lezing van een uur geven, aan vier verschillende groepen. Ik maakte daarbij gebruik van praktijkvoorbeelden, van mijzelf, maar ook van twee dierenartsen. De honden in deze voorbeelden hadden allemaal een verschil in klachten na rouw en een verschil in de oplossing. Mijn eigen voorbeeld was een hond die helemaal niets meer wilde nadat de vrouwelijke eigenaar was overleden en de mannelijke eigenaar alleen achterbleef met de hond. De hond wilde niet meer eten en ook niet meer wandelen. Ik stelde voor om naar een holistische dierenarts of homeopaat te gaan, maar daar voelde deze eigenaar niets voor. Ik heb toen onder andere voorgesteld “ a breakthrough through a break” of wel ga even ergens anders heen met je hond, naar een rustige plek. “verandering van spijs doet eten”. Deze eigenaar is toen een paar weken met zijn hond naar de Ardennen gegaan. De hond kwam als herboren terug. En de eigenaar was ook voor zover mogelijk opgeknapt: hij had immers geen zorgen meer om zijn hond en ze konden er weer samen op uit trekken wat ze beide goed deed.
Heb je nog wensen rondom dit thema?
Als ik het in een paar kernwoorden mag samenvatten, dan kom ik uit op kennisuitbreiding, preventie en op een samenwerking tussen regulier en complementair. Ik denk dat dit belangrijke pijlers zijn voor een gelukkig hondenleven.
Tip: Michelle geeft samen met Danielle Dessauvagie gemiddeld 1x per jaar een 2-daags seminar ‘De gelukkige huishond’, zie: https://michellevrolijk.nl/workshops-en-lezingen.html (live en online).
