Taxidermie is best iets speciaals. Veel mensen kennen het waarschijnlijk vooral van musea met opgezette wilde dieren. Hoe ben jijzelf bij taxidermie terecht bent gekomen?
Ik studeerde in Nijmegen Food & Business aan de Hogeschool Arnhem/Nijmegen en had op het einde van mijn studie drie maanden over waarin ik graag wilde werken. Het was best lastig om iets te vinden, precies voor dat korte tijdsbestek. Toevallig kwam er een vacature vrij bij een winkel waar opgezette dieren werden verkocht, ter ondersteuning van de webshop. Ik kende de winkel wel omdat ik er ooit een opgezette vlinder had gekocht, maar vond het toch best wel spannend. Ik wist niet zeker of ik het echt wel leuk zou vinden, maar omdat het voor drie maanden was , dacht ik “laat ik het gewoon proberen”. Zodra ik de drempel over was, was ik verkocht.
Ik wilde altijd al iets met natuur, dieren en anatomie doen, maar wist niet goed hoe ik dat in een baan kon vormgeven – dat heb ik taxidermie gevonden. Na een tijdje heb ik de stap gezet om naar Limburg te verhuizen en bij Bouten Taxidermy aan de slag te gaan, met het uitzicht op het overnemen van het bedrijf.
Taxidermie gaat over het opzetten van dieren maar ik weet dat er ook nog andere vormen zijn, zoals het bewerken van skeletjes of op sterk water zetten van dieren. Kun je hier misschien wat meer over vertellen?
Wat wij doen als taxidermist is het conserveren van de natuur en dat kan op verschillende manieren. Het woord taxidermie komt uit het Grieks en betekent letterlijk: taxis = ordenen van de derma = huid. Het is het ambacht van bewerken, bewaren en opvullen van de huid van een dier. Het opzetten wordt gedaan voor verschillende doeleinden: wetenschappelijke, educatieve, decoratieve of emotionele. Naast opzetten zijn er ook nog andere mogelijkheden van conserveren, bijvoorbeeld alleen de huid looien (leer maken), alleen het skelet/schedel schoonmaken en weer in elkaar zetten of (een deel van) een dier op sterk water zetten. Wat wij als enige bedrijf in Nederland ook kunnen, is vriesdrogen.
Vriesdrogen kan alleen met kleine dieren tot maximaal de grootte van een rat. Het is ook mogelijk voor reptielen en vissen. Bij vriesdrogen blijft het hele skelet in het dier, wel wordt de buikholte leeggehaald en opgevuld met watten gedrenkt in een speciale conserveringsvloeistof. Vervolgens wordt het dier in verschillende baden met andere conserveringsvloeistoffen gedaan en als laatste stap wordt het dier onder een vacuüm gevriesdroogd. Het dier krimpt hierbij niet door de aanwezigheid van het skelet en alle geconserveerde weefsels. Het is met name heel geschikt voor muizen, omdat die zo klein zijn, waardoor traditioneel opzetten heel lastig is.
Jullie bedrijf bestaat al meer dan 100 jaar, maar het opzetten van huisdieren is nog niet zo heel lang populair. De bekendheid van hond Bommel van de familie Meiland, die door jullie is opgezet, heeft daar zeker aan bijgedragen. Wat zou je mensen willen vertellen over de mogelijkheid om hun huisdier te laten opzetten?
Het op laten zetten van huisdieren wordt al meer dan 100 jaar gedaan, maar het is niet voor iedereen weggelegd om zijn eigen dier op te laten zetten, het moet echt bij jou als mens passen. Je hebt jouw dier altijd bij leven gekend, dat is natuurlijk niet hoe hij weer thuiskomt. Het is een eerbetoon aan je dier, vergelijkbaar met een foto of een beeld, maar dan is het driedimensionaal en aangekleed met de huid van je overleden dier. Het is hierbij heel belangrijk om te weten wat ieders verwachting is bij het opzetten – zowel wat de eigenaar van ons kan verwachten, als wat wij van de eigenaar verwachten in het hele proces. Dit moet duidelijk zijn voordat wij aan het werk beginnen. Iedere opdracht is bij ons bijzonder, maar bij huisdieren komt er nog een extra lading bij. Het is een bijdrage aan het rouwproces en kan veel steun geven aan de eigenaar. Het voelt heel waardevol om dat te mogen doen.
Steeds vaker merken wij dat mensen al ruim van tevoren informeren wat de mogelijkheden zijn van opzetten van hun dier na overlijden. Dit is heel prettig voor ons, want dan kunnen wij mensen op tijd van de juiste informatie voorzien. Zo is het belangrijk dat als een dier wordt geëuthanaseerd er niet geschoren wordt, verloren haar kunnen we niet zomaar bijmaken. Wanneer mensen op voorhand informeren, toetsen we ook de motivatie. Als mensen aangeven “Ik wil mijn huisdier terug”, geven we ook aan dat het een kunstwerk is wat je terugkrijgt – niet het levende dier zoals je het kent. Eerlijkheid is hierin belangrijk.
Op jaarbasis worden er tussen de 80 en 100 huisdieren bij ons gebracht. Het grootste deel van deze dieren is lichter dan 10 kilo. Het zijn voornamelijk katten en kleine honden, maar er worden ook vogels, reptielen en zelfs vissen gebracht. Voor ons is de kwaliteit van de huid het allerbelangrijkste. Om deze kwaliteit te behouden, is het belangrijk om het dier na het overlijden snel te koelen. Het beste is om het dier in een afgesloten plastic zak te bewaren in de diepvries – hoe vervelend en tegennatuurlijk dat ook voelt. Naast het behoud van de kwaliteit, geeft het diepvriezen ook de mogelijkheid om even rustig na te denken over de keuze die er gemaakt wordt. Bij grotere huisdieren is het diepvriezen thuis vaak wat lastig – een labrador gaat immers niet zo makkelijk in een vriesvakje. Mensen kunnen ook altijd direct bij ons terecht. Voor ons is het wel prettiger om te weten dat de keuze doordacht gemaakt wordt, dus dat de eerste emotie wat gezakt is.
Zou je in grote lijnen kunnen schetsen hoe het hele proces van opzetten van een dier in zijn werk gaat en waarom het een behoorlijke tijd in beslag neemt om het goed te doen?
De totale omlooptijd van begin tot einde is zo’n 12 maanden. Dat heeft als hoofdzakelijke reden – naast de grote vraag naar ons werk – dat verschillende processen relatief lang duren.
Als het dier bij ons komt, gaat het eerst de vriezer in. Dit vooral vanuit hygiënisch oogpunt, zodat de bacteriën doodgaan. Daarna beginnen we met de voorbereidende processen, zoals het opmeten van het dier. Dit gebeurt heel nauwkeurig en er worden wel zo’n 50 maten genomen: omtrekken van de poten, de nek, de kop en de romp op verschillende plekken. Op deze manier kunnen we het lichaam zo goed mogelijk namaken. Hierna gaan we de huid conserveren. Dit doen we op een hele uitgebreide manier, waardoor de kwaliteit zo hoog mogelijk is. Dit proces duurt wel 4-6 weken.
Na het looiproces is er in verband met de planning een wachttijd. In ons bedrijf worden jaarlijks 600 dieren opgezet en zo’n 80-100 dieren daarvan zijn huisdieren. Het totale opzetproces bij huisdieren duurt hands-on zo’n 60 – 100 werk uren, dit is langer dan bij wilde dieren. Onze taxidermisten moeten het dier echt leren kennen, dit doen ze door middel van foto’s en video’s.
Zonder foto’s zetten we het dier niet op. Meestal vragen we tussen de 10 en 15 foto’s: de juiste houding waarin het dier moet worden opgezet, vanuit meerdere kanten gefotografeerd, de blik van het dier en details die je niet kan zien aan het overleden dier, bijvoorbeeld dat een oortje altijd dubbel zat. Dat zijn belangrijke details die we na het overlijden niet meer kunnen zien, maar wel kenmerkend waren voor het dier.
We betrekken de eigenaren nauw bij het proces. Immers is het hun dier en horen we graag of het al herkenning oproept. De eigenaar krijgt altijd een seintje als we aan het daadwerkelijke opzetten gaan beginnen. Het kunstlichaam is alles wat er vanbinnen zit, bij huisdieren werken we met verschillende materialen: de echte schedel en botten gaan in het kunstlichaam, we gebruiken een metalen frame, hout, houtwol, polyurethaanschuim en klei – we maken als het ware een sculptuur. Daarna is er contact als de huid van het dier over het kunstlichaam is gemaakt.
Als alles is goedgekeurd, moet het dier drogen en wordt de laatste hand aan het dier gelegd: kale huiddelen krimpen tijdens het drogen, deze worden gereconstrueerd (neus, lippen, oogleden) en worden weer op kleur gebracht. En natuurlijk krijgen ze weer een natte neus!
Ik weet van jou dat jullie bedrijf een unieke samenwerking heeft met een dier resomatorium. (= water crematie) in Venlo. Kun je misschien iets meer vertellen over deze samenwerking? En waarom je hier mee bent begonnen?
Toen ik 5 jaar geleden bij Bouten Taxidermy kwam werken, werden er af en toe wel al huisdieren opgezet, maar het overgrote deel waren wilde dieren. De benadering van huisdiereigenaren was hetzelfde als bij mensen die wilde dieren laten opzetten: vrij kort en zakelijk, maar zonder speciale aandacht voor gevoelens van rouw en verdriet. Deze gevoelens spelen zeker mee bij een huisdier dat 15 jaar onderdeel geweest is van je gezin. Wij zijn daarom ook extra aandacht gaan besteden aan de persoonlijke omgang met huisdiereigenaren en de manier van informatie verstrekken.
Een belangrijk onderdeel daarvan is, wat de eigenaar wil dat er gebeurt met het materiaal dat overblijft van het huisdier na het opzetten. Bij het opzetten worden – naast de huid – eigenlijk alleen de schedel en de botten van de poten gebruikt, omdat deze bepalend zijn voor de kenmerkende anatomie van het dier. Al het andere materiaal wordt niet gebruikt en moet worden afgevoerd als destructiemateriaal. Volgens de wet is dit materiaal met mogelijke risico’s voor de volksgezondheid, ‘Categorie 1’-materiaal. Vroeger ging het meeste materiaal naar destructie, maar soms wilden mensen het zelf begraven.
Vier jaar geleden leerden we Sandro en Wilma Volpe kennen, zij zijn de eigenaren van Dierenuitvaartcentrum Venlo. Daar maken ze gebruik van de techniek ‘resomeren’, ofwel watercrematie. Dit was al heel snel een hele prettige en waardevolle samenwerking. Wij kunnen nu in samenwerking met DUC Venlo een totaalpakket verzorgen, waarbij het overschot van het dier ook een waardig afscheid krijgt. Ik leg aan mensen uit wat het proces van resomeren inhoudt en dat de as weer terugkomt bij de eigenaar.
Resomeren voelt veel zachter dan vlamcrematie en is door de duurzaamheid een erg toekomstbestendige techniek, er is namelijk veel minder milieubelasting dan bij verbranding. Het is mogelijk om de as terug te laten plaatsen in het opgezette dier, zo is het dier weer compleet en als het ware zijn eigen urn. Sommige mensen vinden dit een hele fijne gedachte. De kosten van resomatie liggen overigens ook lager dan van vlamcrematie en zijn ongeveer 10% van de opzetkosten. Eventueel kunnen we door DUC Venlo ook sierraden laten maken waar de as in verwerkt is en bieden ze mooie urnen aan.
Ik vraag in ieder interview ook altijd naar de eigen ervaringen met afscheid van een eigen huisdier. Hoe is dat bij jou? Heb je eerder al euthanasie en afscheid van een eigen dier meegemaakt? En hoe is dat gegaan?
Ik heb zelf gelukkig nog niet zoveel ervaringen met eigen overleden huisdieren. Mijn eerste ervaring was die met Basje, de ruwharige Teckel van mijn ouders, die 18 jaar oud is geworden. Op het einde van zijn leven had hij veel klachten: hij was blind, doof, had een hartruis en epilepsie. Ik was zelf 12 jaar oud toen hij geëuthanaseerd is. Daarna hebben we hem begraven in de tuin. Wat ik mij nog herinner van de euthanasie is dat hij meerdere injecties nodig had om te gaan slapen en dat dit wel 20 minuten duurde. Mijn tweede ervaring is met Ralph, een aanloopkonijn. Hij is een maar paar maanden bij ons geweest. In de tuin heeft hij een bepaald onkruid gegeten en werd daar binnen enkele uren doodziek van. Uiteindelijk is hij dezelfde dag nog overleden. Dat was geen fijn afscheid, want hij was aan het schreeuwen en had stuiptrekkingen voordat hij stierf. Na zijn overlijden heb ik Ralph laten resomeren.
Zou je nu dingen anders doen of kiezen dan je destijds gedaan hebt? Doordat je nu meer weet over alle mogelijkheden.
Op dit moment hebben wij twee langharige teckels, Nel van 7 jaar en Noor van 2 jaar. Ik hoop ze nog lang bij me te hebben – we hebben met elkaar afgesproken dat ze minstens 18 moeten worden – maar als het zo ver is, denk ik niet dat ik ze op zou laten zetten. Ik zit zelf veel te dicht op het proces. Waarschijnlijk laat ik ze ook resomeren, net als Ralph, om toch een tastbare herinnering te houden.
Heb je nog tips voor ons platform, hoe we nog beter informatie kunnen geven aan diereigenaren en dierprofessionals op het gebied van rouw en afscheid van een huisdier?
Ik vind jullie platform een heel mooi initiatief, waarbij het onderwerp dood van een huisdier, bespreekbaar wordt gemaakt. Het is laagdrempelig en goed toegankelijk. Wanneer mensen een huisdier nemen, denken ze over het algemeen liever niet na over het afscheid. Toch is het onvermijdelijk en leven huisdieren een stuk minder lang dan mensen. Omdat er toch wat taboe zit op het onderwerp ‘dood’, kan er zonder al te veel woorden worden verwezen naar jullie platform. Dit maakt de drempel voor dierenartsen en para-veterinairen hopelijk een stuk lager om het toch bespreekbaar te maken, zodat huisdiereigenaren na kunnen denken over de mogelijkheden.
Ik wil graag nog wat zeggen over het ambacht van taxidermie. Het zou fijn zijn als er een soort waarborging komt van kwaliteit, want er is echt vakmanschap voor nodig om een dier levensecht op te zetten. De ene taxidermist is heel goed in kleine vogels opzetten en de ander in grote wilde dieren als beren – maar het opzetten van huisdieren vergt wat extra’s omdat de eigenaar het dier jarenlang heeft meegemaakt.
Bij kwaliteit gaat het niet alleen om de buitenkant – hoe ziet het er uiteindelijk uit – maar ook om de binnenkant: is het goed geconserveerd en kan het langdurig bewaard worden? Helaas zien wij regelmatig situaties voorbijkomen waar er gekozen is voor een goedkoper of sneller alternatief. De resultaten zijn schrikbarend en dat is heel verdrietig voor de eigenaar. Soms lijkt het dier totaal niet op zichzelf, maar soms gaat het nog verder en is een preparaat gewoon een gevaar voor de gezondheid, dan is een huid gewoon aan het vergaan.
Er bestaat een vereniging in Nederland van taxidermisten, maar iedereen kan zich daarbij aansluiten. Er zijn geen opleidings- of kwaliteitscriteria voor. Vroeger was er een ballotagecommissie, maar dat is op een bepaald moment losgelaten om het beroep van uitsterven te behoeden. Daardoor is er wel een vermindering van kwaliteit opgetreden. Wij vinden het daarom zelf belangrijk om mee te doen aan wedstrijden, daar wordt je werk beoordeeld door een internationale vakjury. Ons bedrijf is al meermaals kampioen, zowel nationaal als internationaal. We hebben in 2021 zelfs voor het eerst in de geschiedenis van alle kampioenschappen gewonnen met een huisdier – dat was een opgezette Engelse bulldog bij de Europese Kampioenschappen.
Het goed opzetten van een huisdier kost tijd en daardoor geld. Er is veel ervaring en vakmanschap voor nodig. Als iemand het veel sneller kan en/of voor veel minder geld, dan roept dat direct vragen op over de kwaliteit. Laat je daarom goed informeren voordat je met een taxidermist in zee gaat. Kies altijd een partij die kundig en vertrouwd voelt. Informeren bij ons is altijd vrijblijvend – we nemen graag de tijd om ervoor te zorgen dat mensen goed geïnformeerd zijn en daardoor een goede, doordachte keuze kunnen maken als het gaat om het afscheid van hun trouwe maatje.
